Welcome On Mobius

Mobius was created by professionnal coders and passionate people.

We made all the best only for you, to enjoy great features and design quality. Mobius was build in order to reach a pixel perfect layout.

Mobius includes exclusive features such as the Themeone Slider, Themeone Shorcode Generator and Mobius Grid Generator.

Our Skills

WordPress90%
Design/Graphics75%
HTML/CSS/jQuery100%
Support/Updates80%

نگاهی به داستان «عافیت» نوشته ی بهرام صادقی (م.ح. عباسپور)

توسطehsan.rezaei 3 سالقبلبدون دیدگاه
خانه  /  مقالات  /  نگاهی به داستان «عافیت» نوشته ی بهرام صادقی (م.ح. عباسپور)

شروع داستان وجهی نمایش گونه دارد. مردی از میان پستی بلندی ها و تپه های زباله و جوی های بی آب و دیوارهای گلی می گذرد و پا به دنیای دیگری می گذارد. دنیای انسان های هوشمند متمدن، یا دنیای دستاوردهای اجتناب ناپذیر بزرگ یا … نه هیچ کدام از این ها و اصلا هیچ جا انگار. در واقع این سوی تپه ها هم ادامه ی همان پستی بلندی ها و بی آبی ها است. شهری خاموش و غبار گرفته با آدمهایی قناس و عجیب … که کامل ترین آن ها «کامل مردی یا مرد کاملی» از تراشیدن ریش صورتش بی زخم کردن چانه، ناتوان است. شهری در دل هزار و یک شب یا به تعبیری برآمده از «داستان های شب».

آن سوی شهر آدم هایی کنار دیوارهای خراب و روی تپه های زباله نه زندگی، که «له له» می زنند. این جا در ناکجاآبادی که به نامش اشاره نمی شود و مکان داستان هم مثل خیلی چیزهای دیگر تا به آخر برای ما مبهم می ماند، یک راسته خانه و دکان نمایان است که هیچ نشانه ای از زندگی در آن ها دیده نمی شود و هرچه هست سکوت است و خاموشی و مرگ … الا حمامی به نام «گل ناز» که «گویا دهانش را از وحشت یا خستگی گشوده و دیگر نتوانسته است ببندد» .

این نام آیا ما را به چیزی رهنمون می شود؟ مثلا اگر روی تابلو غیر از «گل ناز» نوشته بود «حمام شهر» یا حتی «حمام فین» با توجه به سبک و رویکرد نویسنده در داستان، در پس زدن اندکی از سردرگمی ما موثر بود؟ عنوان داستان هم که به سادگی با نوشته ی روی تابلو معنا پیدا می کند در پایان داستان با قطع شدن آب و ناتمام ماندن عمل استحمام کارکردی طنز گونه به خود می گیرد.

چیزی که هست خانه ها و مغازه ها همه بسته اند و «عبوس و خسته» به نظر می رسند. درست است که این خستگی در همان بندهای آغازین به روی خواننده لبخند می زند اما حس کنجکاوی تا انتها در او هست. کنجکاوی به سرنوشت یا دقیق تر بگوییم به وضعیت شخصیت های داستان و کنجکاوی به شیوه ی نگارش نویسنده که با توجه به زمان نگارش داستان عجیب می نماید و باورناپذیر.

نکته این جا است- اما در داستانی که خالی از هر نکته ای است چگونه می توان گفت نکته این جا است- که در دل این همه رکود و کرختی و غبار و تعفن، تنها حمام «گلناز» است که با دهان باز مانده از وحشت ناظر هر روزه ی آدم های غبار گرفته ی نامتعین است. پس ما با جاهای دیگر شهر کاری نداریم و با آدمهایی که در خانه هایشان هستند و طبیعتا در مفهوم هوسرلی برای ما نیستند.

مرد – هنوز ناشناخته- در مقابل ساختمان حمام می ایستد و نوشته ی روی تابلو را می خواند. این به خودی خود می توانست گشایشی باشد. اما مساله ی اصلی او نه یافتن حمام، نه رویارویی با آدم های دیگر و … بلکه چترکهنه ای است که قادر به استفاده از آن نیست و غیر از بیهودگی موضوع، ایراد اصلی آن تا به آخر برای خواننده مشخص نمی شود. این مساله – شاید باز نشدن چتر – در ادامه و انتهای داستان هم نمود پیدا می کند و ما بی اختیار به یاد صحنه های آغازین نمایشنامه ی «در انتظار گودو» می افتیم و به خصوص شخصیت استراگون «گوگو» که تا آخر نمایش به نوعی درگیر مساله ی پوتین ها است، برایمان تداعی می شود.

از طرفی این کرختی و خواب آلودگی فضای بیرون (دکان ها و خانه ها) انگار به درون حمام و شخصیت های درون سرسرا هم سرایت کرده است. مرد حمامی تا انتهای داستان و جز لحظاتی که تسبیح اش در حال افتادن است، در حالتی بین خواب و بیداری – مرگ و زندگی – به سر می برد. مرد روزنامه خوان هم تنها با صدای زنگ ساعت دیواری از وضعیت «مرد خواب آلود» به «مرد روزنامه خوان» تغییر می یابد. وضعیتی که قطعا پایدار نخواهد بود. او با شنیدن صدای زنگ به خود می آید و سطرهایی پراکنده از روزنامه را ناخواسته، و شاید از سر بی حوصلگی می خواند. سطرهایی پراکنده که انگار بازنمود هیچ نکته ای نیستند.

اما در شخصیت دیگر داستان – دختر- با ویژگی هایی چون لباسهای مد روز و چشم های خمارآلود، نشانه هایی از میل به حیات و سرزندگی دیده می شود. او هنگام ورق زدن مجله ی مصور و با دیدن تصویر زن انقلابی پنجاه ساله که از لای انگشتانش پیام «ضرورت انقلاب در همه ی جوانب» دیده می شود، به جای اندیشیدن به مفاهیمی چون دگرگونی، رویش، تازگی و انقلاب به یکباره به این فکر می افتد که نکند او هم در پنجاه سالگی اینگونه بشود و در همان لحظه به ساق هایش که نمی خواهد مثل ساق های زن قناس باشند نگاه می کند. او همچنین در ادامه ی داستان از مرد حمامی خواب گرفته «گرام» طلب می کند که نماد سر زندگی است و با فضای کلی داستان و فضای کلی شهر، نمی خواند. چیزی که ظاهرا تا آن لحظه به گوش مرد حمامی نخورده است.

بعد از یک معطلی کوتاه در سرسرا ما نیز به همراه نویسنده به دوش های هفت گانه پا می گذاریم و تکه تکه با آدم های داخل دوش ها یا «نمره ها» رو به رو می شویم. در حالیکه هنوز با هیچ کدام از شخصیت های داخل سرسرا هم جز اشاره به برخی صفت ها ی آن ها چندان آشنا نشده ایم. به عنوان مثال مردی که به جای فکر کردن و داوری کردن «تصمیم می گیرد»: مثلا تصمیم می گیرد که «مرد حمامی دیگر شورش را درآورده است». یا مردی که روی صندلی های لهستانی نشسته و مثل دیگران از گرمای هوا در رنج است و عادت دارد اغلب حرف هایش را با سوال بازگو کند. مثل وقتی که از مرد حمامی می پرسد: «پنکه کار نمی کند؟ مگر هنوز برق قطع است؟» و این گونه خود درِ هرگونه رابطه و گفتگو را می بندد. چراکه مرد حمامی –طرف گفتگو- با وجود قطع برق، نیاز به پاسخ گفتن را در خود حس نمی کند .

در قسمت دیگری از داستان هم مرد قوی هیکل با ریش مشکی و سر نیم تراشیده (چون همانطور که ذکر شد ما شخصیت ها را نه با نام که با برخی عادت ها و ویژگی های شخصیتی یا ظاهری آن ها می شناسیم) هنگام برخورد با مرد قرآن خوان، گذشته از آن که حیرت می کند و ما به دلیل حیرت نیز پی نمی بریم و قاعدتا در ارتباط با صدای او نیست چراکه صدای او مانند بسیاری از صداها «نه خوب است و نه بد» و طبیعتا نباید حیرت کسی را برانگیزد، با لحن پوزش خواهانه ای می پرسد: «یکی بودند؟» منظور او اصحاب کهف و اصحاب لوط است. ادعایی که در داستان مطرح نشده است نه از سوی مرد قرآن خوان و نه حتی نویسنده. مرد قرآن خوان هم البته پرسش او را با پرسش دیگری از همان دست و گنگ تر پاسخ می دهد: «یکی بودند؟ کی ها؟» که این خود مایه سردرگمی و احساس بیهودگی هرچه بیشتر در خواننده می شود. مرد هیکلی می پرسد کهفی ها و لوطی ها و مرد قاری به جای پاسخ گفتن به عقب می رود و در تاریکی گم می شود. حرکتی که معنای آن با هربار خواندن نیز برای خواننده روشن نمی شود.

مشابه این وضعیت در بندهای پایانی داستان هنگام گفتگوی پیرمرد و مرد چتر به دست رخ می دهد. پیرمرد که حالا دیگر ترگل و ورگل شده، از مرد چتر به دست چیزهایی را جویا می شود و او هر بار می گوید نداریم. چیزهایی مانند هتل، تاکسی، اتوبوس، درشکه، حمال …؟ اما وقتی می گوید می خواهم به یک جایی بروم «یک جایی دیگر» … می گوید از این جاها بسیار داریم و چمدان حاوی اثاثیه او را در حرکتی خیرخواهانه برایش حمل می کند و در مقابل این حرکت پیرمرد حس می کند باید چیزی بگوید، چیزی که پاسخی باشد به عرق های روی صورت مرد چتر به دست. می گوید: «آه همینطور است که تفاهم به وجود می آید و دوستی و غیره» و در همان لحظه مرد چتر به دست با شنیدن این کلمات چمدان او را زمین «می اندازد» و مثل برق گرفته ها از آن جا دور می شود.

این وضعیت در رابطه با گفتگوی ناتمام دختر و صاحب حمام هم مشاهده می شود. در شرایطی که گرما، بی برقی، چندش و نکبت از در و دیوار حمام می بارد دختر از مرد حمامی خواب آلوده می پرسد: «گرام دارید؟» این درحالی است که او اگر در حالت هوشیاری و آگاهی هم بود احتمالا نمی دانست «گرام» چیست و ظاهرا هنوز این کلمه به گوشش نخورده است. با این حال دختر با زبان اشاره و انگار به یک ناشنوا، می فهماند که گرام چیزی شبیه به رادیو است و صدای آن را در می آورد؛ دادادا….دادادا. اما اتفاقی نمی افتد و دختر در می یابد که آن جا نه تنها از گرام که از سینما، تئاتر و شو و پارتی هم خبری نیست و … به یاد «پایتخت» گریه می کند. غافل از این که برای همین ها هم باید کلمات دیگری به کار می برد که اقتضای سن و وضعیت مرد حمامی را بنماید مثلا «تماشاخانه» و … این گونه است که او هم مجبور به گریز می شود. در حالیکه کمی قبل از آن فکر کرده بود با گفتن «ریشتان خیلی زیباست، میدانستید؟» می تواند هنوز به روند شکل گیری نوعی از رابطه و تفاهم امیدوار باشد. و ما به عنوان خواننده گذشته از توجه به استیصال دختر و بی نیاز به همدردی با او به یاد جمله ی مشابهی می افتیم که یک روز دختر پیشخدمت یک رستوران در جایی دور و ناشناخته به نقاش هلندی – ونسان ونگوگ – گفته بود که … «اما گوشهای قشنگی دارید».

همچنان که وقتی دختر و پیشخدمت حمام- حامد – و این تنها نامی است که در داستان ذکر شده، با هم روبه رو می شوند نمی دانند در آن لحظه باید «لبخند بزنند» یا …

همینطور نشانه های این عدم ارتباط و استیصال را می توان در صحنه ی قطع شدن تلفن حمام و نیز قطع شدن آب دوش ها مشاهده کرد. آن ها بعد از باز کردن شیرهای آب تنها با چند قطره و وحشتناک تر از آن، با صدای هوای به یکباره رها شده از میان لوله ها مواجه می شوند. ناگفته پیدا است که آب در آن لحظه برای آن تن های پوشیده در کف و چرک و آلودگی حکم زندگی را دارد و درواقع ضروری ترین چیز ها است. این ها نشانه ها یی است از این که ما حتی قبل از آن که نویسنده اشاره کند پی ببریم که در حال خواندن یک داستان کوتاه ناتورئالیستی هستیم. در میانه ی داستان وقتی مرد قوی هیکل موهای خود را می کشد که تاثیر پودر بهداشتی را مشاهده کند راوی یا نویسنده ی داستان می گوید: «بیچاره نمی داند که با این کارها داستان کوتاه آقای صادقی را کمی ناتورئالیستی می کند.»

در قسمت های دیگری از داستان باز هم تنهایمان – ما و نویسنده- به هم می خورد و به نوعی کلاهمان در هم می رود. نویسنده ای که از بازی دادن شخصیت ها و به خصوص مخاطب داستان چندان ابایی ندارد. مثلا در قسمتی از داستان که درباره اختلاف دو واژه ی «عصبی» و «عصبانی» حرف می زند، بیشتر بیانگر نوعی بازی زبانی است تا یک عنصر داستانی از نوع گره گشایی یا سه گانه ی «پیشخوان، کیوسک، باجه» یا بازی «گرام» یک وسیله و «اخوی گرام» و همینطور… ما شکل های تازه ای از بیهودگی را در داستان تجربه می کنیم. حس گنگی که انگار از قبل نویسنده را به استیصال کشانده است و ما تنها بارقه هایی از آن را در «عافیت» می بینیم؛ «در همین لحظه، درست در همین لحظه، آری در همین لحظه، آری درست در همین لحظه … آه خسته شدن کشنده تر از احساس ابتذال است.» وضعیتی که همه جا هست و انگار ملاط میان بندهای نامنسجم داستان است. مثل جواب دادن به سوال اول در حالیکه سوال دوم هم روی صفحه آمده است که تنها می توان امروز روز در دنیای سایبرنتیکی و ارتباطات پیامکی مشاهده کرد:

ـ شاگردتان؟ ولی او کجاست؟

ـ ریشتان خیلی زیباست، می دانستید؟

ـ فعلگی می کند… بیرون شهر فعلگی می کند.

از طرفی نویسنده در به کار بردن فعل ها هم چندان مقید به دستور زبان نیست و مانند مردی که به جای همه ی فعل ها «تصمیم می گیرد» معتقد است که «دستور زبان دشمن شماره ی اول است.» مثلا مرد دلاک به جای این که کیسه را به روی مرد بکشد آن را هرجا که دلش می خواهد «می کوبد». «بله جز کوبیدن چیز دیگری نمی توان درباره کار او گفت.« وقتی نویسنده می گوید «هرجا دلش می خواهد» انگار این فعل درباره نویسنده و شخصیت ها و کل روند شکل گیری داستان صادق است. یا تشبیه خرخر مرد حمامی به گاومیش که نویسنده بلافاصله حرفش را پس می گیرد که «خرخر به گاو میش شبیه نمی شود و شاید به خرخر او شبیه باشد.». یا اصطلاح «آرزوپولوس» که در هیچ کتاب لغتی دیده نمی شود و در توضیح آن آمده است؛ «گویا یکی از محصولات جزیره ماریبو بود» و جزیره ی ماریبو؟؟؟

باید گفت ایرادی که ویلیام فاکنر از ارنست همینگوی می گیرد که؛ «بی نیاز به فرهنگ لغت می توان نوشته هایش را تا به آخر خواند» در مورد نویسنده ی «عافیت» چندان صادق نیست. اما مشکل این جاست که با فرهنگ لغت هم نمی توان خواند. در جای دیگردر یکی گرفتن زن –دوش نمره ۵- و بخت النصر با عباراتی کنایه آمیز مقولاتی چون تاریخ و اسطوره را دست می اندازد. زن گلوله های آویخته ی حنا را سر جای اولشان برمی گرداند و بخت النصر ها هم ظاهرا «در همین حدود بوده اند».

در قسمت دیگری از داستان _ خطاب به مخاطب_ شاید، می گوید: «موافقید؟ موافقید که اینجا دیگر از داستان های روز الهام بگیریم؟» و در حالیکه مرد حمامی معتقد است که پیرمردی که سیگار بر لب دارد و در همان حال به دنبال سیگار می گردد –دور سیگار را می بیند اما سیگار را نمی بیند- تقلیت(تقلید) داستان های شب را می کند، دختر بر این باور است که اتفاقا این قسمت با داستان های روز سازگار است و در این حیث و بیث و این بحث های بیهوده است که دختر همه ی این بیهودگی ها را ولو برای لحظاتی کوتاه با خبر مرگ مردی که با سرو صدا از روی صندلی لهستانی می افتد (علت البته مشخص نمی شود) پس می زند. مرگی که مثل همه ی مرگ ها با احتمال شروع می شود و قطعیت می یابد و البته بر خلاف بیشتر مرگ ها حس تعجب و اندوه کسی را بر نمی انگیزد. تا وقتی که حامد با پا او را دمر می کند و بر ادعای دختر صحه می گذارد و خطاب به مرد قرآن خوان می گوید: «آهای سید! سید سوره ی الرحمن را بیاور، بالاخره باید چیزی بخوانی» و به همین سادگی یک مرگ رخ می دهد و به همین سادگی ما از کنار یگ مرگ می گذریم.

ادامه ی این حس بیهودگی را در صحنه های پایانی داستان هم می بینیم. هنگامی که بیرون از حمام پیرمرد به مردی برخورد می کند که چتر کهنه و پاره ای در دست دارد که نمی توان روی سر گرفت.

حالا دیگر ما بیرون از حمام و در سطرهای پایانی داستانی هستیم که خوب یا بد با روند کلی جریان داستان نویسی دوره ی خود ناسازگار است. داستانی که مانند همه ی داستان های ماندگار در سبک خاصی نمی گنجد. همان اندازه ناتورئالیستی است که دادائیستی. با مایه هایی از اندیشه ی پسا مدرن که در زمان نوشته شدن داستان احتمالا هنوز کودک نوپایی بیش نبوده و چنان که باید جا نگرفته و تعریف نشده است.

اوج این وضعیت –ابزورد- را می توان در صحنه ی پایانی داستان و در گفتگوی مردهایی که روی خرابه ها و در سایه ی دیوارهای فروریخته لم داده اند و «درواقع له له می زنند» مشاهده کرد؛ مردهایی که به جای زندگی، به جای تحرک، روی خاکروبه ها می لولند و انگار جزئی از «جوی های خشک و زباله های قدیمی» هستند و به نوعی یادآور« نگ» و «نل» در نمایش نامه ی «آخر بازی» ساموئل بکت می باشند:

ـ شهر نیمه تعطیل است؟

این را یکی از آن ها پرسیده بود که در سایه ی دیوار خراب دراز کشیده بودند و له له می زدند و لب هایشان جزغاله شده بود و چشم هایشان دیگر فروغی نداشت.

کسی جواب نداد. گویا یکی غرغرکرد: «همیشه»

  • خوب حالا رفت اون تو چه کار بکند؟ چترش را درست بکند؟

کسی گفت: «بی مزه» و از آن سر دیوار دیگری آهسته و بی حال فریاد زد: «خفه شو!» فریادش به التماس بیشتر شبیه بود. مردی که موهایش سفید شده بود خودش را روی خاک ها کشاند و بریده بریده گفت :

  • گریه بکند دیگر … رفت تو آلا… چیقش گریه بکند دیگر… چترش که درست شدنی نیست… .

م.ح.عباسپور/پاییز ۹۳

دسته بندی:
  مقالات
این مطلب اشتراک گذاری شده 0 زمان ها
 000
درباره

 ehsan.rezaei

  (933 مقالات)

پاسخ بدهید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.